Pani od religii

To bardzo ważne, bo Biblia nie przedstawia przeciążenia jako oznaki świętości. Nie mówi, że im więcej człowiek bierze na siebie, tym bardziej jest wierny Bogu. Nie sugeruje też, że odpowiedzialność polega na robieniu wszystkiego samemu. Przeciwnie, rada Jetry pokazuje, że czasem właśnie odmowa podzielenia się zadaniami może prowadzić do chaosu, zmęczenia i utraty właściwych proporcji.

Mojżesz nie był leniwy. Nie uciekał od obowiązków. Problem polegał na czymś innym: wykonywał zbyt wiele rzeczy osobiście, jakby wszystko musiało przejść przez jego ręce. Jetro radzi mu, żeby nadal pełnił swoją zasadniczą rolę, przedstawiał sprawy Bogu, uczył lud praw i wskazywał drogę, ale sprawy prostsze powierzył ludziom uczciwym, zdolnym i godnym zaufania. To nie jest rezygnacja z odpowiedzialności. To jest jej dojrzalsze przeżywanie.

Bardzo łatwo rozpoznać ten mechanizm także dzisiaj. Człowiek bierze na siebie coraz więcej, bo wydaje mu się, że tak będzie szybciej, pewniej i lepiej. Sam zrobi zakupy, sam przygotuje wszystko do pracy, sam dopilnuje każdego szczegółu, sam rozwiąże każdy problem, sam zadzwoni, napisze, sprawdzi, poprawi i jeszcze pomoże innym. Z czasem pojawia się zmęczenie, rozdrażnienie i poczucie, że wszyscy czegoś chcą, a nikt nie pomaga. Tyle że czasami problem polega również na tym, że człowiek nikomu naprawdę nie pozwolił pomóc.

Przyjmowanie pomocy wymaga pokory. Trzeba zgodzić się na to, że ktoś może zrobić coś inaczej niż my i że inaczej nie zawsze znaczy gorzej. Trzeba też uznać własne granice, a to bywa trudne szczególnie dla osób odpowiedzialnych, sumiennych i przyzwyczajonych do bycia tymi, na których można polegać. Tacy ludzie często nie chcą zawieść nikogo, więc stopniowo zaczynają zawodzić samych siebie, własne zdrowie, odpoczynek, modlitwę i relacje.

Historia Mojżesza przypomina, że człowiek nie staje się mniej wierny swojej misji tylko dlatego, że część obowiązków przekazuje innym. Właściwie bywa odwrotnie. Dzięki temu może lepiej zrobić to, czego nikt inny za niego nie zrobi. Mojżesz nie miał przestać być przywódcą. Miał przestać być jedynym człowiekiem rozwiązującym wszystkie sprawy.

To rozróżnienie jest bardzo potrzebne także w rodzinie, pracy, parafii i każdej wspólnocie. Odpowiedzialność nie oznacza kontroli nad wszystkim. Dobry rodzic nie musi zrobić wszystkiego za dziecko. Dobry przełożony nie musi osobiście wykonywać każdego zadania. Dobry nauczyciel nie jest jedyną osobą odpowiedzialną za każdy aspekt życia ucznia. Dobry duszpasterz również nie powinien budować wspólnoty tak, jakby wszystko zależało tylko od niego. Każda wspólnota dojrzewa wtedy, gdy ludzie uczą się odpowiedzialności, a nie wtedy, gdy jedna osoba staje się niezastąpiona.

W radzie Jetry jest również dużo troski o samego Mojżesza. On nie mówi: źle pracujesz. Mówi raczej: ten sposób cię wyczerpie. To bardzo inny ton. Czasem człowiek potrzebuje właśnie takiego głosu z zewnątrz, kogoś, kto nie odbiera mu wartości ani nie podważa jego zaangażowania, ale spokojnie pokazuje, że dalej w ten sposób nie da się funkcjonować.

Nie każda rada dotycząca odpoczynku jest zachętą do wygody. Czasem odpoczynek, delegowanie i stawianie granic są elementem odpowiedzialności. Człowiek zmęczony do granic możliwości podejmuje gorsze decyzje, ma mniej cierpliwości, łatwiej reaguje złością i coraz trudniej widzi, co naprawdę jest najważniejsze. Wtedy nawet rzeczy dobre zaczynają być wykonywane kosztem innych dobrych rzeczy.

Katolicka duchowość nie uczy kultu przeciążenia. Jezus sam odchodził na miejsce osobne, odpoczywał, modlił się i nie odpowiadał na każdą potrzebę wszystkich ludzi natychmiast. Wiedział, jaka jest Jego misja, i nie pozwalał, żeby oczekiwania tłumu definiowały każdą Jego decyzję. To bardzo ważna lekcja dla nas, bo czasem pod pozorem służby można zgubić roztropność.

Jetro przypomina też, że pomoc innych nie umniejsza naszego powołania. Jeśli ktoś potrafi zrobić część zadania, warto mu na to pozwolić. Jeśli można poprosić o wsparcie, nie trzeba czekać do momentu całkowitego wyczerpania. Jeśli we wspólnocie są ludzie zdolni, odpowiedzialni i uczciwi, dobrze jest dać im realną przestrzeń do działania, zamiast traktować ich wyłącznie jak pomocników wykonujących nasze polecenia.

To wymaga zaufania, a zaufanie zawsze wiąże się z pewnym ryzykiem. Ktoś może zrobić coś inaczej. Może nie dopracować szczegółu tak, jak my byśmy to zrobili. Ale jeśli nigdy nikomu nie pozwolimy wziąć odpowiedzialności, inni również się jej nie nauczą. Człowiek może więc bardzo długo narzekać, że wszystko jest na jego głowie, a jednocześnie nieświadomie budować system, w którym rzeczywiście tylko on może wszystko zrobić.

Warto też zauważyć, że Mojżesz przyjmuje radę Jetry. To być może jeden z najpiękniejszych momentów tego fragmentu. Wielki przywódca Izraela nie odpowiada: Bóg mnie powołał, więc wiem lepiej. Nie obraża się, że ktoś z zewnątrz komentuje sposób, w jaki pełni swoją misję. Słucha. Uznaje, że rada jest dobra, i zmienia sposób działania.

To również jest pokora. Nie tylko umiejętność przyjęcia krytyki własnych błędów, ale też gotowość przyjęcia mądrej rady wtedy, kiedy wydaje nam się, że przecież jakoś sobie radzimy. Czasem właśnie człowiek stojący obok widzi wyraźniej, ile nas kosztuje życie, które sami uznaliśmy już za normalne.

Ta historia nie jest jednak zachętą do zrzucania odpowiedzialności. Jetro nie proponuje Mojżeszowi, żeby przestał robić to, do czego został powołany. Przeciwnie, pomaga mu lepiej rozpoznać, co naprawdę należy do niego. Właśnie dlatego delegowanie nie jest ucieczką, jeśli wynika z roztropnego rozeznania. Człowiek nadal odpowiada za swoje zadania, ale nie musi osobiście wykonywać wszystkiego.

Myślę, że bardzo wielu ludzi potrzebuje dziś usłyszeć zdanie Jetry: nie możesz robić wszystkiego sam. Nie dlatego, że jesteś słaby. Dlatego, że jesteś człowiekiem. Masz ograniczony czas, siłę, uwagę i możliwości. Bóg nie stworzył nas jako samotnych wykonawców wszystkich zadań. Stworzył wspólnotę, rodzinę, Kościół, relacje, w których jedni mogą nieść ciężary drugich.

Przyjęcie pomocy nie odbiera wartości temu, co robimy. Czasem jest właśnie znakiem dojrzałości. Pozwala zrezygnować z przekonania, że wszystko zależy ode mnie, i przypomina, że nawet bardzo ważne zadanie nadal pozostaje dziełem Boga, a nie wyłącznie naszym projektem.

Może więc historia Jetry nie jest tylko opowieścią o organizacji pracy Mojżesza. Jest także bardzo duchową lekcją o granicach, zaufaniu i wolności. O tym, że odpowiedzialny człowiek nie musi być człowiekiem wyczerpanym. O tym, że proszenie o pomoc nie jest porażką. O tym, że czasem właśnie wtedy, gdy pozwalamy innym wziąć część ciężaru, sami możemy wierniej zająć się tym, do czego naprawdę jesteśmy powołani.

I może warto zachować w pamięci tę prostą scenę z Księgi Wyjścia. Mojżesz robił coś dobrego, ale robił tego za dużo sam. Potrzebował kogoś, kto spojrzał z boku i powiedział mu, że można inaczej.

Czasem właśnie taka rada okazuje się jedną z najbardziej potrzebnych form troski o człowieka.

Pokora bywa bardzo źle rozumiana. Czasem kojarzymy ją z umniejszaniem siebie, spuszczaniem głowy, rezygnowaniem z własnego zdania albo przekonaniem, że człowiek naprawdę duchowy powinien widzieć w sobie głównie słabości. Tymczasem chrześcijańska pokora nie polega na tym, żeby myśleć o sobie źle. Polega na tym, żeby patrzeć na siebie w prawdzie, a prawda obejmuje zarówno nasze ograniczenia, jak i dary, które otrzymaliśmy od Boga.

Człowiek pokorny nie musi mówić, że nic nie potrafi, jeśli wie, że coś potrafi. Nie musi udawać, że jego praca nie ma wartości, jeśli wykonał ją dobrze. Nie musi pomniejszać swoich zdolności, osiągnięć ani dobra, które wnosi w życie innych. Jeżeli Bóg dał komuś talent, wrażliwość, inteligencję, cierpliwość, zdolność uczenia, tworzenia, organizowania czy służenia innym, uznanie tego nie jest pychą. Pycha zaczyna się wtedy, kiedy człowiek zaczyna traktować swoje dary jak dowód własnej wyższości albo zapomina, od Kogo je otrzymał.

Pokora nie mówi więc: jestem beznadziejna. Pokora mówi raczej: wiem, co potrafię, wiem też, czego nie potrafię, i nie muszę udawać ani jednego, ani drugiego. Umiem przyjąć pochwałę bez zawstydzonego zaprzeczania, ale nie potrzebuję pochwał, żeby wiedzieć, kim jestem. Umiem przyznać się do błędu bez rozpadu własnej wartości, bo wiem, że moja godność nie zależy od bezbłędności.

To bardzo ważne, bo czasem wychowanie religijne potrafi nieświadomie wpoić człowiekowi przekonanie, że im gorzej o sobie myśli, tym jest bardziej pokorny. Człowiek zaczyna więc bać się zauważać własne dobro. Kiedy ktoś go chwali, natychmiast umniejsza to, co zrobił. Kiedy odnosi sukces, czuje się niemal winny, że sprawiło mu to radość. Kiedy widzi u siebie talent, próbuje go zlekceważyć, jakby uczciwe uznanie własnych możliwości było czymś podejrzanym duchowo.

A przecież dary nie są po to, żeby je zakopywać.

Chrześcijańska pokora nie każe odrzucać dobra, które Bóg złożył w człowieku. Przeciwnie, pomaga zobaczyć je we właściwej perspektywie. Mogę powiedzieć, że coś robię dobrze, nie czyniąc z tego powodu siebie lepszą od innych. Mogę rozwijać własne zdolności i jednocześnie pamiętać, że nie są wyłącznie moją zasługą. Mogę cieszyć się z tego, że coś mi wyszło, bez potrzeby porównywania się z każdym dookoła.

Maryja jest tutaj jednym z najpiękniejszych przykładów. Jej pokora nie polegała na zaprzeczaniu temu, co Bóg w Niej uczynił. W Magnificat mówi przecież, że wielkie rzeczy uczynił Jej Wszechmocny. Nie udaje, że nic się nie wydarzyło. Nie pomniejsza łaski. Całą chwałę odnosi jednak do Boga. Właśnie na tym polega zdrowa pokora. Widzieć dobro i wiedzieć, skąd pochodzi.

Pokora nie oznacza także zgody na złe traktowanie. To jedno z najbardziej niebezpiecznych nieporozumień, jakie można ubrać w religijny język. Człowiek może znosić upokarzanie, manipulację, agresję czy przekraczanie granic, ponieważ ktoś wmówił mu, że powinien być pokorny, przebaczać i nie stawiać siebie na pierwszym miejscu. Tymczasem pokora nie odbiera człowiekowi godności. Jeśli każdy człowiek został stworzony na obraz Boga, to pozwalanie, żeby ktoś tę godność systematycznie niszczył, nie jest chrześcijańską cnotą.

Można być pokornym i powiedzieć dość. Można przebaczyć i jednocześnie postawić granicę. Można nie żywić nienawiści, a mimo to odejść od relacji, która niszczy. Można modlić się za kogoś i nie pozwalać mu dalej ranić. Miłość chrześcijańska nie wymaga zgody na wszystko, a pokora nie jest zaproszeniem dla innych, żeby robili z nami, co chcą.

Również Jezus nie pozwalał, żeby ludzie zawsze narzucali Mu swoje oczekiwania. Potrafił odejść, gdy chciano Go zatrzymać. Potrafił postawić granicę. Potrafił nazwać obłudę po imieniu. Jego łagodność nie była bezradnością, a pokora nie oznaczała braku świadomości własnej misji.

Prawdziwa pokora jest blisko związana z prawdą. Dlatego obejmuje także umiejętność przyjmowania własnych słabości bez pogardy wobec siebie. Człowiek pokorny nie musi być zadowolony ze swoich błędów, ale nie musi też karać się za nie miesiącami. Może powiedzieć: tutaj zawiniłam, tutaj muszę coś naprawić, tutaj potrzebuję pracy nad sobą. Potem może iść dalej.

Umniejszanie siebie często wygląda pobożnie, ale potrafi mieć zupełnie inne źródło. Czasem wynika z lęku przed oceną. Czasem z przekonania, że jeśli sama skrytykuję siebie pierwsza, mniej zaboli mnie krytyka innych. Czasem jest sposobem na zdobycie zapewnienia od otoczenia, że wcale nie jestem taka zła. Pokora nie potrzebuje takich mechanizmów. Jest spokojniejsza.

Człowiek pokorny nie musi zajmować ani najniższego, ani najwyższego miejsca. Może po prostu zająć swoje. Nie musi być najlepszy, ale też nie udaje gorszego, niż jest.

Nie musi wygrywać każdej rozmowy, ale nie musi milczeć, kiedy trzeba powiedzieć prawdę.

Nie musi udowadniać swojej wartości, ale nie oddaje jej też w ręce cudzej opinii.

W chrześcijańskiej pokorze jest dużo wolności. Im mniej człowiek buduje siebie na porównywaniu, tym mniej potrzebuje nieustannie sprawdzać, kto jest lepszy. Może podziwiać czyjeś dary bez poczucia zagrożenia. Może cieszyć się sukcesem drugiej osoby bez pomniejszania własnego. Może przyjąć krytykę bez przekonania, że wszystko w nim jest złe.

Pokora uczy także wdzięczności. Jeśli widzę w sobie dobro, nie muszę od razu podejrzewać się o pychę. Mogę podziękować Bogu. Jeśli odkrywam słabość, nie muszę się za nią nienawidzić. Mogę poprosić o łaskę przemiany. Jeśli ktoś zauważa moje zdolności, mogę powiedzieć zwykłe dziękuję zamiast natychmiast zaprzeczać.

To wszystko wydaje się bardzo proste, ale dla wielu osób wcale takie nie jest. Czasem znacznie łatwiej jest powiedzieć o sobie coś złego niż spokojnie przyjąć prawdę, że jestem człowiekiem wartościowym, obdarowanym i kochanym przez Boga, a jednocześnie niedoskonałym i potrzebującym nawrócenia.

Właśnie ta równowaga jest istotą pokory. Nie przesadne zachwycanie się sobą. Nie pogarda wobec siebie. Prawda.

Może więc zamiast próbować myśleć o sobie mniej, warto uczyć się myśleć o sobie uczciwiej. Widzieć swoje talenty i nie robić z nich bożka. Widzieć słabości i nie robić z nich całej swojej tożsamości. Przyjmować dobro bez pychy i błędy bez rozpaczy. Pokora nie polega na znikaniu.

Polega na tym, żeby stanąć przed Bogiem bez maski i powiedzieć: taki jestem. Z tym, co we mnie piękne, z tym, co trudne, z tym, co już dojrzało, i z tym, co jeszcze wymaga przemiany. A potem pozwolić Bogu prowadzić dalej.

Kiedy zbliżają się pierwsze dni listopada, wracamy myślami do tych, których już z nami nie ma. Wspominamy rodziców, dziadków, małżonków, dzieci, rodzeństwo, przyjaciół, ludzi, których obecność kiedyś była czymś oczywistym, a dziś została po niej pustka, fotografie, wspomnienia i miejsca, przy których serce wciąż zatrzymuje się trochę dłużej. Dla chrześcijanina pamięć o zmarłych nie kończy się jednak na wspominaniu. Kościół uczy nas czegoś znacznie głębszego: za zmarłych możemy się modlić, a modlitwa ta jest konkretnym dziełem miłości.

Pierwszego listopada obchodzimy uroczystość Wszystkich Świętych. To dzień radości Kościoła, który patrzy na tych, którzy osiągnęli już pełnię życia z Bogiem. Nie wspominamy wtedy jedynie świętych znanych z imienia i wyniesionych na ołtarze. Świętujemy wszystkich zbawionych, także tych, których imion nigdy nie poznamy. Dzień później, drugiego listopada, Kościół obchodzi wspomnienie wszystkich wiernych zmarłych i szczególnie modli się za tych, którzy po śmierci potrzebują jeszcze oczyszczenia.

To rozróżnienie jest ważne, bo katolicka modlitwa za zmarłych wyrasta z naszej wiary w życie wieczne, sąd, niebo, czyściec i zmartwychwstanie ciała. Nie modlimy się za zmarłych dlatego, że nie wiemy, co zrobić ze smutkiem. Nie jest to również symboliczny gest wykonywany wyłącznie dla pocieszenia żyjących. Kościół od najdawniejszych czasów modli się za tych, którzy odeszli, wierząc, że więź w Chrystusie nie zostaje przerwana przez śmierć.

Podstawą tej modlitwy jest prawda o świętych obcowaniu. Kościół jest większy niż to, co widzimy podczas niedzielnej Mszy Świętej. Należą do niego wierni żyjący na ziemi, ci, którzy są już z Bogiem, oraz ci, którzy przechodzą oczyszczenie przed pełnym spotkaniem z Nim. Wszyscy należymy do jednego Ciała Chrystusa. Dlatego możemy modlić się jedni za drugich także wtedy, kiedy śmierć uniemożliwiła nam już rozmowę, dotyk czy obecność przy wspólnym stole.

Katolicka nauka o czyśćcu bywa czasem przedstawiana w sposób, który bardziej straszy, niż prowadzi do nadziei. Tymczasem czyściec nie jest drugą szansą na zbawienie ani miejscem, w którym człowiek sam musi zapracować na niebo. Dotyczy tych, którzy umarli w przyjaźni z Bogiem i są przeznaczeni do zbawienia, ale potrzebują jeszcze oczyszczenia z następstw grzechu. To właśnie dlatego modlitwa Kościoła za zmarłych ma sens. Prosimy Boga, aby w swoim miłosierdziu dokonał w nich tego oczyszczenia i dopuścił ich do pełni swojej obecności.

W Drugiej Księdze Machabejskiej znajdujemy bardzo wyraźne świadectwo modlitwy za zmarłych. Juda Machabeusz zarządza modlitwę i ofiarę za poległych, ponieważ wierzy w zmartwychwstanie. Pismo Święte nazywa tę myśl świętą i pobożną. Dla Kościoła był to od wieków jeden z ważnych biblijnych fundamentów modlitwy za zmarłych. Chrześcijanie nie wymyślili więc tej praktyki wiele wieków później. Jest ona głęboko wpisana w wiarę w życie po śmierci i odpowiedzialność członków wspólnoty za siebie nawzajem.

Najpełniejszą modlitwą, jaką możemy ofiarować za zmarłego, jest Eucharystia. Msza Święta nie jest tylko pięknym wspomnieniem jego życia. Jest uobecnieniem ofiary Chrystusa, dlatego Kościół od wieków sprawuje Eucharystię w intencji zmarłych. Możemy zamówić Mszę Świętą za konkretną osobę, za zmarłych z rodziny, za tych, o których nikt już nie pamięta. To jedna z najpiękniejszych rzeczy, jakie możemy zrobić dla kogoś, kogo nie możemy już objąć ani odwiedzić.

Modlitwa za zmarłych nie kończy się jednak na Mszy Świętej. Możemy ofiarować za nich różaniec, Koronkę do Miłosierdzia Bożego, modlitwę własnymi słowami, cierpienie, wyrzeczenie czy dobre uczynki. Możemy odwiedzić cmentarz i zamiast zatrzymać się wyłącznie na porządkowaniu grobu oraz zapaleniu znicza, naprawdę się pomodlić. Znicz jest pięknym znakiem pamięci, kwiaty są wyrazem miłości i szacunku, ale to modlitwa jest tym, czego zmarły najbardziej od nas potrzebuje.

Bardzo łatwo o tym zapomnieć właśnie w pierwszych dniach listopada. Przygotowujemy stroiki, kupujemy kwiaty, czyścimy nagrobki, przemieszczamy się między cmentarzami i troszczymy się o to, żeby wszystko wyglądało godnie. To wszystko ma znaczenie, jeśli wypływa z miłości. Warto jednak uważać, żeby z całego przygotowania nie zniknęło to, co najważniejsze. Można mieć najpiękniejszy grób na cmentarzu i ani razu nie zwrócić się do Boga za człowieka, który w nim spoczywa.

Może właśnie dlatego dobrze przed pierwszym listopada zatrzymać się choć na chwilę i przypomnieć sobie imiona tych, za których chcemy się modlić. Nie tylko najbliższych. Może jest ktoś z rodziny, o kim już prawie nikt nie pamięta. Może dawny nauczyciel, sąsiad, kapłan, przyjaciel z dzieciństwa. Może człowiek, z którym relacja była trudna i którego śmierć pozostawiła więcej pytań niż spokoju. Modlitwa może objąć również jego.

To jest jedna z najbardziej wymagających stron chrześcijańskiej miłości. Możemy modlić się także za tych, z którymi nie zdążyliśmy się pojednać. Za tych, których nie rozumieliśmy. Za człowieka, który nas zranił. Śmierć czasem zamyka możliwość powiedzenia słów, których odkładaliśmy zbyt długo, ale nie zamyka drogi modlitwy. Można stanąć przed Bogiem i powiedzieć: Panie, między nami było wiele trudnych rzeczy, ale oddaję Ci tego człowieka. Ty znasz jego serce i moje serce. Ty wiesz wszystko, czego my już sobie nie wyjaśnimy.

Warto też uważać na słowa, które wypowiadamy o zmarłych. Czasem z miłości mówimy automatycznie: on już jest w niebie, ona już na pewno patrzy na nas z góry. Rozumiem potrzebę takich zdań, szczególnie wtedy, gdy strata jest świeża i boli. Kościół uczy nas jednak pokory wobec tajemnicy sądu Bożego. Nie znamy ostatecznego stanu konkretnego człowieka, jeśli Kościół nie potwierdził jego świętości. Dlatego zamiast zakładać, że zmarły nie potrzebuje już naszej modlitwy, lepiej po prostu modlić się za niego z nadzieją.

Nie jest to brak zaufania do Bożego miłosierdzia. Przeciwnie, właśnie dlatego się modlimy, że ufamy miłosierdziu Boga. Nie wydajemy wyroku, tylko powierzamy.

Pierwsze dni listopada przypominają również nam samym, że życie ma kres. Współczesny świat bardzo często próbuje śmierć ukryć, wygładzić, odsunąć gdzieś na margines. Chrześcijaństwo patrzy na nią inaczej. Nie udaje, że śmierć nie boli. Jezus sam płakał przy grobie Łazarza. Jednocześnie wiara mówi, że grób nie jest ostatnim słowem o człowieku.

Dlatego chrześcijański cmentarz nie jest miejscem rozpaczy bez nadziei. Jest miejscem oczekiwania na zmartwychwstanie. Stajemy przy grobach ludzi, których kochaliśmy, i wiemy, że ich ciała spoczywają w ziemi, ale wierzymy również w Chrystusa, który powiedział, że jest zmartwychwstaniem i życiem. Ta nadzieja nie usuwa tęsknoty, ale nadaje jej kierunek.

Może więc w przeddzień tych listopadowych dni warto zrobić coś bardzo prostego. Usiąść na kilka minut w ciszy, przypomnieć sobie imiona swoich zmarłych i powierzyć ich Bogu. Nie trzeba wielu słów. Można powiedzieć:

Panie Jezu, powierzam Ci tych, których kochałam i których już nie mogę spotkać na ziemi. Ty znasz ich życie, ich dobro, słabości, rany i wszystko to, czego nie widzieliśmy. Jeśli potrzebują oczyszczenia, okaż im swoje miłosierdzie. Przyjmij ich do światła Twojej obecności i pozwól im oglądać Ciebie twarzą w twarz.

Pamiętam także o tych, za których nikt się już nie modli, o zapomnianych, samotnych, o tych, których grobów nikt nie odwiedza. Niech moja modlitwa stanie się dziś dla nich małym znakiem miłości Kościoła, który nie zapomina o swoich zmarłych.

Daj także mnie wiarę w życie wieczne, abym nie żyła tak, jakby ziemia była wszystkim. Naucz mnie dobrze wykorzystywać czas, który mi dajesz, kochać ludzi, zanim będzie za późno, przebaczać, pojednywać się i żyć tak, abym kiedyś mogła spotkać Ciebie i tych, których dziś powierzam Twojemu miłosierdziu.

Wieczny odpoczynek racz im dać, Panie, a światłość wiekuista niechaj im świeci. Niech odpoczywają w pokoju.

Amen.

Jutro wielu z nas pójdzie na cmentarze. Będziemy zapalać światła, poprawiać kwiaty i zatrzymywać się przy znajomych nazwiskach. Dobrze, żeby za każdym z tych gestów szła jeszcze jedna rzecz: modlitwa. Bo pamięć jest piękna, ale chrześcijańska miłość może zrobić coś więcej niż wspominać. Może nadal prosić Boga o dobro dla tych, których kochamy.

Co roku pod koniec października wraca ten sam spór. Jedni przekonują, że katolik absolutnie nie powinien mieć nic wspólnego z Halloween, bo jest to święto satanistyczne i pogańskie. Drudzy odpowiadają, że przecież to tylko przebieranki, dynie i cukierki, więc wszelkie zastrzeżenia są przesadą. Problem polega na tym, że obie strony potrafią bardzo szybko uprościć temat. A jeśli chcemy mówić o nim uczciwie i po katolicku, trzeba oddzielić historię, współczesną kulturę i rzeczywiste nauczanie Kościoła.

Zacznijmy od rzeczy podstawowej: Kościół katolicki nie naucza, że samo Halloween jest grzechem ani że katolikowi nie wolno 31 października przebrać dziecka, dać komuś cukierka czy wydrążyć dyni. Nie istnieje kościelny zakaz obchodzenia Halloween jako takiego. Jednocześnie Kościół bardzo wyraźnie zabrania praktyk okultystycznych, wywoływania duchów, wróżbiarstwa, magii, spirytyzmu i prób kontaktowania się ze zmarłymi. Katechizm nie pozostawia tutaj miejsca na dowolne interpretacje: takie praktyki są sprzeczne z pierwszym przykazaniem.

To rozróżnienie jest kluczowe, bo przebranie dziecka za kota, rozdawanie cukierków czy dekoracyjna dynia nie są tym samym co seans spirytystyczny, tarot, wywoływanie zmarłych albo zabawa w magię rozumianą jako próbę korzystania z ukrytych mocy. Jeśli wszystko wrzucimy do jednego worka, przestajemy być rzetelni. Nie każda rzecz, która ma czaszkę, ducha czy czarny kolor, automatycznie staje się praktyką okultystyczną. Z drugiej strony równie niemądre byłoby twierdzenie, że skoro wiele elementów Halloween ma dzisiaj charakter czysto rozrywkowy, to każda forma tej zabawy jest obojętna dla chrześcijanina.

Katolik powinien patrzeć nie tylko na nazwę wydarzenia, ale na to, co rzeczywiście robi i co przez to przekazuje. Jeżeli zabawa polega na przebieraniu się, spotkaniu z przyjaciółmi i zbieraniu słodyczy, trudno uczciwie nazwać ją praktyką satanistyczną. Jeżeli jednak zaczyna się fascynacja demonami, rytuałami, wywoływaniem duchów, wróżeniem, próbami kontaktu ze zmarłymi czy traktowaniem magii jako czegoś realnego i pociągającego, przestajemy mówić o niewinnej zabawie. W tym miejscu katolik powinien powiedzieć wyraźne „nie”, nie dlatego, że boi się dyni, lecz dlatego, że wie, do Kogo należy i z jakimi praktykami wiara chrześcijańska jest nie do pogodzenia.

Warto też uporządkować bardzo często powtarzany argument, że Halloween jest po prostu starożytnym pogańskim świętem Samhain, które chrześcijanie przejęli i przemalowali na katolickie. Historia nie jest aż tak prosta. Sama nazwa „Halloween” pochodzi od „All Hallows’ Eve”, czyli wigilii Wszystkich Świętych, a współczesne badania nie potwierdzają wielu popularnych opowieści o bezpośrednim pochodzeniu wszystkich zwyczajów halloweenowych od celtyckich rytuałów religijnych. Nie oznacza to, że w dziejach różnych zwyczajów nie pojawiały się wpływy ludowe czy przedchrześcijańskie. Oznacza tylko, że slogan „Halloween to pogański rytuał ku czci demonów” jest historycznie zbyt prosty, żeby traktować go jako poważny argument.

Dla katolika 31 października ma przede wszystkim jeszcze jeden kontekst: następnego dnia obchodzimy uroczystość Wszystkich Świętych. To bardzo mocne przeciwieństwo kultury lęku przed śmiercią. Kościół nie udaje, że śmierci nie ma, ale patrzy na nią przez zmartwychwstanie Chrystusa. Święci nie są duchami krążącymi po świecie. Są ludźmi, którzy żyją w Bogu. Zmarłych nie wywołujemy, lecz modlimy się za nich. Zło nie jest dla nas ciekawą siłą, z którą można eksperymentować, ale rzeczywistością, której się wyrzekamy. Chrześcijańska odpowiedź na śmierć, grzech i szatana nie polega na fascynacji nimi, ale na wierze w zwycięstwo Chrystusa.

I tutaj zaczyna się pytanie, które dla mnie jest ważniejsze niż samo: „wolno czy nie wolno?”. Co właściwie chcę świętować? Jeżeli całe przygotowanie dzieci do przełomu października i listopada kończy się na pajęczynach, kościotrupach, przebraniach i słodyczach, a nie znajdziemy nawet chwili na rozmowę o Wszystkich Świętych, modlitwie za zmarłych i nadziei życia wiecznego, to jako katolicy zwyczajnie coś tracimy. Nie dlatego, że dynia jest groźniejsza od katechezy, ale dlatego, że kultura bardzo łatwo wypełnia przestrzeń, której sami nie wypełniliśmy własną wiarą.

Nie przekonuje mnie więc wojna z każdą dynią. Nie przekonuje mnie również bezrefleksyjne przyjmowanie wszystkiego, co proponuje współczesne Halloween. Katolicka odpowiedź powinna być dojrzalsza. Nie musimy bać się dekoracji ani tworzyć opowieści, że dziecko przebierające się za postać z bajki „otwiera drzwi złu”. Takich twierdzeń nie da się obronić nauką Kościoła. Ale nie musimy też udawać, że banalizowanie demonów, zabawa w wywoływanie duchów czy zainteresowanie okultyzmem jest czymś neutralnym.

Szczególnie ważne jest to w przypadku dzieci. One nie zawsze rozumieją symbole tak jak dorośli. Jeśli widzą czarownicę w bajce, nie oznacza to jeszcze, że zainteresowały się okultyzmem. Jeśli przebiorą się za ducha, nie znaczy, że zaczynają wierzyć w spirytyzm. Rolą rodzica nie jest wywoływanie w nich lęku, ale nadawanie znaczenia temu, co przeżywają. Można powiedzieć: bawimy się, ale wiemy, że magia nie jest zabawką wtedy, kiedy ktoś naprawdę próbuje korzystać z niej jako duchowej siły. Wiemy też, że zmarłych nie wywołujemy, tylko powierzamy Bogu. A dzień później świętujemy tych, którzy już są z Nim.

Można oczywiście z Halloween zrezygnować całkowicie. Katolik ma do tego pełne prawo i jeżeli dana rodzina uważa, że ta forma zabawy jest jej niepotrzebna, nie musi się z tego nikomu tłumaczyć. Można też 31 października urządzić Bal Wszystkich Świętych, poznać patronów, odwiedzić kościół, pomodlić się, przygotować dzieci do uroczystości następnego dnia. Można wreszcie pozwolić dziecku przebrać się i zbierać cukierki, a jednocześnie bardzo jasno zachować katolicki sens tych dni. Sam Kościół nie ustanawia jednego obowiązkowego modelu zachowania wobec świeckich zwyczajów Halloween.

Nie wszystko, co jest dozwolone, musi być jednak dla każdego dobre. To również warto powiedzieć. Rodzice mają prawo uznać, że pewna estetyka, filmy albo zabawy są zbyt brutalne, zbyt mroczne albo zwyczajnie nieodpowiednie dla ich dzieci. Katolicka wolność nie oznacza obowiązku uczestniczenia we wszystkim. Roztropność każe patrzeć na konkretną sytuację, wiek dziecka, rodzaj zabawy i to, jakie treści naprawdę się za nią kryją.

Najbardziej niepokoi mnie jednak coś jeszcze. Czasem w walce z Halloween można tak skoncentrować się na diable, że 31 października mówi się o nim więcej niż o Chrystusie. Straszy się dzieci demonami, opowiada historie o rzekomych duchowych konsekwencjach każdej dyni, każdej maski i każdego cukierka, a potem dziwimy się, że młody człowiek kojarzy religię głównie ze strachem.

Chrześcijaństwo nie jest religią lęku przed szatanem. Jest wiarą w Chrystusa, który zwyciężył grzech i śmierć.

Dlatego jeśli chcemy odpowiedzieć na Halloween naprawdę po katolicku, nie wystarczy powiedzieć „zakazuję”. Trzeba pokazać coś większego. Wszystkich Świętych. Świętych obcowanie. Modlitwę za zmarłych. Nadzieję zmartwychwstania. Eucharystię. Chrystusa, wobec którego śmierć nie ma ostatniego słowa.

Katolik nie musi świętować Halloween. Może świadomie z niego zrezygnować i ma do tego dobre prawo. Ale nie powinien również powtarzać nieprawdziwych informacji tylko po to, żeby mocniej uzasadnić swoją decyzję. Wiara nie potrzebuje słabych argumentów.

Jeśli chcemy powiedzieć dzieciom „nie” praktykom okultystycznym, mamy bardzo mocne podstawy w nauczaniu Kościoła. Jeśli chcemy zrezygnować z gloryfikowania przemocy, demonów czy śmierci, również mamy ku temu dobre powody. Jeśli natomiast chcemy twierdzić, że każda dynia, przebranie i zbieranie cukierków jest samo w sobie grzechem albo satanizmem, wychodzimy poza to, czego rzeczywiście naucza Kościół.

I chyba właśnie takiej uczciwości potrzebujemy. Nie strachu przed wszystkim, co obce. Nie bezmyślnego przyjmowania wszystkiego, co modne. Tylko roztropności człowieka, który wie, w Kogo wierzy, zna granice swojej wiary i nie potrzebuje ani demonizować niewinnej zabawy, ani oswajać tego, z czym chrześcijanin naprawdę nie powinien się bawić.

To pytanie wraca bardzo często, zwłaszcza wtedy, gdy ktoś próbuje lepiej zrozumieć katolicką modlitwę. Skoro mogę powiedzieć Bogu wszystko sama, skoro Jezus uczy nas modlić się do Ojca, skoro to Chrystus jest jedynym Zbawicielem i Pośrednikiem między Bogiem a człowiekiem, to po co jeszcze Maryja i święci? Czy proszenie ich o pomoc nie komplikuje czegoś, co powinno być bardzo proste?

Odpowiedź zaczyna się właściwie od jednego zdania: katolik może i powinien modlić się bezpośrednio do Boga. Nie potrzebujemy świętego, żeby Bóg nas usłyszał. Nie potrzebujemy Maryi, żeby przekonała Boga, by zechciał się nami zainteresować. Ojciec zna nas, kocha i słyszy, zanim jeszcze wypowiemy pierwsze słowo. Jezus sam uczy nas zwracać się do Ojca, a każda prawdziwie chrześcijańska modlitwa ma swoje źródło właśnie w Bogu.

Proszenie świętych o wstawiennictwo nie jest więc drogą „zamiast Boga”. Jest czymś zupełnie innym: modlitwą we wspólnocie Kościoła.

Robimy to przecież również tutaj, na ziemi. Kiedy ktoś bliski choruje, przed ważnym egzaminem, trudną rozmową czy operacją prosimy rodzinę albo przyjaciół: pomódl się za mnie. Nie oznacza to, że sami nie umiemy zwrócić się do Boga albo że uważamy modlitwę drugiego człowieka za ważniejszą od naszej. Po prostu wierzymy, że nie jesteśmy wobec Boga samotnymi wyspami. Możemy modlić się za siebie nawzajem, a Pismo Święte wielokrotnie do takiej modlitwy zachęca.

Katolickie rozumienie wstawiennictwa świętych wyrasta właśnie z tej prawdy, tylko sięga dalej niż granica śmierci. Święci nie przestali należeć do Kościoła dlatego, że zakończyli ziemskie życie. Żyją w Chrystusie. Kościół nie składa się wyłącznie z nas, którzy żyjemy tutaj i teraz. Mówimy przecież w Credo: „wierzę w świętych obcowanie”. Jest jedna wspólnota ludzi należących do Chrystusa, choć jedni jeszcze pielgrzymują na ziemi, inni oczyszczają się po śmierci, a ci, których nazywamy świętymi, są już z Bogiem.

Jeśli więc proszę świętego: „módl się za mną”, nie robię z niego Boga. Nie przypisuję mu mocy, która należy tylko do Boga. Proszę członka Kościoła, który jest już blisko Pana, żeby włączył swoją modlitwę w moją. Dokładnie dlatego w Litanii do Wszystkich Świętych nie mówimy do świętych: „zmiłuj się nad nami”. Tak zwracamy się do Boga. Do świętych mówimy: „módl się za nami”. Ta różnica jest bardzo znacząca.

Czasem pojawia się przy tym fragment z Pierwszego Listu do Tymoteusza: „Jeden jest Bóg, jeden też pośrednik między Bogiem a ludźmi, człowiek, Chrystus Jezus”. I jest to prawda, którą Kościół katolicki wyznaje bez żadnego zastrzeżenia. Jezus jest jedynym Pośrednikiem zbawienia. Nikt ze świętych Go nie zastępuje i nikt nie stoi obok Niego jak drugi zbawiciel. Wstawiennictwo świętych jest możliwe właśnie dzięki Chrystusowi, a nie obok Niego.

Najprościej można zobaczyć to na przykładzie zwykłej prośby o modlitwę. Kiedy mówię przyjaciółce: „pomódl się za mnie”, nie odbieram Jezusowi roli jedynego Pośrednika. Przeciwnie, obie zwracamy się do Boga właśnie przez Chrystusa. Wstawiennictwo jednego człowieka za drugim uczestniczy w Jego jedynym pośrednictwie. Święci czynią to samo, tyle że należą już do Kościoła w niebie.

Pismo Święte daje nam także obrazy modlitwy świętych zanoszonej przed Bogiem. W Apokalipsie pojawiają się złote czasze pełne wonności, które zostają nazwane modlitwami świętych, oraz obraz modlitw unoszących się przed tronem Boga. Nie otrzymujemy w Biblii szczegółowego opisu tego, w jaki sposób święci słyszą każdą kierowaną do nich prośbę i nie musimy tworzyć własnych teorii na ten temat. Kościół mówi po prostu o rzeczywistości komunii świętych i ich wstawiennictwie, którego centrum pozostaje Bóg.

Bardzo ważne jest też odróżnienie czci oddawanej świętym od uwielbienia należnego Bogu. Katolicy nie adorują świętych. Adoracja należy wyłącznie do Trójcy Świętej. Świętych czcimy dlatego, że w ich życiu objawiła się łaska Boga, podobnie jak można z wdzięcznością patrzeć na człowieka, który pozwolił Chrystusowi bardzo głęboko przemienić swoje życie. Ich świętość nie jest konkurencją wobec Boga, ale Jego dziełem.

Najpełniej widać to w Maryi. Kościół otacza Ją szczególną czcią, ponieważ jest Matką Jezusa i wyjątkowo odpowiedziała na łaskę Boga, ale Maryja także nie jest boginią. Wszystko, czym jest, otrzymała od Boga i wszystko w Jej życiu prowadzi do Chrystusa. Jej słowa z Kany Galilejskiej: „Zróbcie wszystko, cokolwiek wam powie”, właściwie streszczają sens zdrowej pobożności maryjnej. Jeżeli jakaś forma pobożności zatrzymywałaby człowieka na Maryi, a nie prowadziła do Jezusa, traciłaby właściwy kierunek.

Myślę, że czasem niepotrzebnie ustawiamy te rzeczy przeciwko sobie. Albo modlitwa do Boga, albo święci. Albo Jezus, albo Maryja. Tymczasem w katolickim rozumieniu nie ma takiej konkurencji. Można rano zwrócić się bezpośrednio do Jezusa, wieczorem odmówić różaniec, przed ważnym spotkaniem poprosić św. Józefa o wstawiennictwo, a potem uczestniczyć we Mszy Świętej i wszystko to pozostaje skierowane ku jednemu Bogu.

Oczywiście również tutaj może pojawić się nieporządek. Człowiek może zacząć traktować konkretnego świętego jak specjalistę od załatwiania określonych problemów, a modlitwę zamienić w religijny system: odmówię odpowiednią nowennę, więc powinienem dostać to, czego chcę. To nie jest dojrzała wiara. Święty nie jest kimś, kto ma „załatwić sprawę” u niechętnego Boga, a nowenna nie jest sposobem na wymuszenie łaski. Wstawiennictwo zawsze pozostaje modlitwą, a modlitwa oznacza także zgodę na to, że Bóg widzi szerzej niż my.

Dlatego dobrze jest czasem wrócić do najprostszej formy: „Święty Józefie, módl się za mną. Święta Rito, módl się za mną. Maryjo, módl się za mną”. Nie proszę ich, by zastąpili Boga. Proszę, żeby modlili się ze mną i za mnie.

Jest w tym coś bardzo pięknego, bo przypomina, że chrześcijaństwo nie jest samotną drogą człowieka do Boga. Należymy do wspólnoty większej niż to, co widzimy w niedzielę w ławkach kościoła. Są w niej ludzie, którzy żyją obok nas, są ci, którzy odeszli przed nami, i są święci, którzy już oglądają Boga. Wszystkich łączy Chrystus.

Możemy więc modlić się bezpośrednio do Boga. I powinniśmy to robić. Możemy także prosić świętych o modlitwę, ponieważ śmierć nie zrywa więzi tych, którzy należą do Chrystusa.

Nie dlatego, że Bóg potrzebuje pośredników, którzy przekonają Go do miłości.

Dlatego, że sam zechciał uczynić nas Kościołem, w którym jedni modlą się za drugich, a nikt nie musi iść do Niego całkiem sam. 

Pomaganie innym wydaje się czymś oczywistym, zwłaszcza kiedy patrzymy na nie z perspektywy chrześcijaństwa. Od dzieciństwa słyszymy przecież o miłości bliźniego, uczynkach miłosierdzia i obowiązku dostrzegania ludzi potrzebujących. Znamy przypowieść o miłosiernym Samarytaninie i bez większego trudu potrafimy powiedzieć, jakie płynie z niej przesłanie. Znacznie trudniej zastosować je w codziennym życiu, szczególnie wtedy, kiedy pomoc wymaga naszego czasu, cierpliwości, rezygnacji z własnej wygody albo zmierzenia się z czyimś cierpieniem. Słuchając audiobooka „Samarytanin, kapelusznice i kot, czyli jak skutecznie pomagać”, wróciłam do pytania, które wydaje się bardzo proste, a jednak wcale takie nie jest. Czy każda pomoc rzeczywiście służy człowiekowi, któremu chcemy pomóc?

Ks. Jan Kaczkowski należy do tych duchownych, których słowa trudno pomylić z wypowiedziami kogokolwiek innego. Mówił bez zbędnego patosu, potrafił żartować z samego siebie, a jednocześnie podejmował tematy, od których wielu ludzi wolałoby odwrócić wzrok. Choroba, umieranie, cierpienie, bezradność i ludzka godność nie były dla niego jedynie zagadnieniami do rozważań. Jako współtwórca Puckiego Hospicjum pw. św. Ojca Pio przez lata spotykał ludzi w najtrudniejszych momentach ich życia. Sam również doświadczył poważnej choroby, dlatego jego spojrzenie na pomaganie wyrastało z bardzo konkretnej rzeczywistości.

Już sam tytuł audiobooka zwraca uwagę. Obok dobrze znanego Samarytanina pojawiają się kapelusznice i kot, co brzmi dość zaskakująco jak na opowieść o chrześcijańskiej miłości bliźniego. Taki nieoczywisty sposób mówienia był jednak charakterystyczny dla ks. Kaczkowskiego. Nie potrzebował uroczystego języka, żeby poruszać sprawy naprawdę ważne. Potrafił pokazywać ludzkie zachowania z humorem, a jednocześnie trafnie dostrzegać nasze słabości, przyzwyczajenia i sprzeczności.

Przypowieść o miłosiernym Samarytaninie jest jednym z najpiękniejszych fragmentów Ewangelii, ale warto przyjrzeć się jej uważniej. Człowiek pobity przez zbójców leży przy drodze, a mijają go osoby, po których można byłoby spodziewać się pomocy. Dopiero Samarytanin, należący do społeczności pozostającej w konflikcie z Żydami, zatrzymuje się, opatruje rany poszkodowanego, zapewnia mu schronienie i pokrywa koszty dalszej opieki. Jezus pokazuje w ten sposób, że miłość bliźniego nie kończy się na deklaracjach, przynależności religijnej czy znajomości przykazań. Wyraża się w konkretnym działaniu wobec człowieka, który potrzebuje naszej obecności.

Zastanawiam się jednak, jak często skupiamy się wyłącznie na tym, że Samarytanin pomógł, pomijając sposób, w jaki to zrobił. Nie ograniczył się do współczucia ani kilku pocieszających słów. Zauważył rzeczywistą sytuację poszkodowanego i odpowiedział na jego potrzeby. Zrobił to, co w danym momencie było konieczne, a następnie zadbał o dalszą opiekę. Nie próbował udowodnić swojej dobroci ani uczynić z cierpienia drugiego człowieka okazji do pokazania własnej szlachetności.

To rozróżnienie wydaje mi się szczególnie ważne, ponieważ pomaganie może mieć również swoją mniej oczywistą stronę. Zdarza się, że tak bardzo chcemy komuś pomóc, iż przestajemy słuchać, czego ta osoba naprawdę potrzebuje. Udzielamy rad, których nikt od nas nie oczekuje, wyręczamy w sprawach, z którymi ktoś mógłby poradzić sobie samodzielnie, albo narzucamy rozwiązania, które nam wydają się najlepsze. Niekiedy bardziej zależy nam na poczuciu, że zrobiliśmy coś dobrego, niż na rzeczywistym dobru człowieka znajdującego się przed nami.

W swojej pracy nauczycielskiej i pedagogicznej bardzo często spotykam się z podobnymi sytuacjami. Dziecko ma trudność z wykonaniem zadania, więc dorosły natychmiast podpowiada odpowiedź. Uczeń nie potrafi rozwiązać konfliktu, dlatego ktoś od razu rozstrzyga sprawę za niego. Rodzic, chcąc oszczędzić dziecku przykrości, usuwa z jego drogi każdą przeszkodę. Wszystko to może wynikać z troski i najlepszych intencji, ale nie zawsze prowadzi do rozwoju. Czasami prawdziwa pomoc polega na cierpliwym towarzyszeniu, stworzeniu bezpiecznych warunków i pozwoleniu drugiemu człowiekowi na podjęcie własnego wysiłku.

Podobnie bywa w relacjach z dorosłymi. Kiedy ktoś przeżywa trudny okres, mamy ogromną pokusę, żeby natychmiast znaleźć rozwiązanie. Tymczasem osoba cierpiąca może wcale nie potrzebować kolejnej rady. Być może chce po prostu opowiedzieć o tym, co ją spotkało, bez obawy, że zostanie oceniona albo pouczona. Szczególnie trudne jest to w sytuacjach związanych z chorobą i umieraniem. Wtedy bardzo łatwo uciekać w pocieszające zdania, zapewnienia, że wszystko będzie dobrze, albo w religijne wyjaśnienia, które mają zagłuszyć naszą własną bezradność.

Ks. Kaczkowski wielokrotnie przypominał swoim życiem i działalnością, że człowiek ciężko chory nie przestaje być osobą posiadającą własne potrzeby, pragnienia, poczucie humoru i prawo do podejmowania decyzji. Choroba nie odbiera mu godności ani nie sprawia, że inni mogą dowolnie rozporządzać jego życiem. Pomaganie wymaga więc szacunku, uważności i umiejętności dostrzegania w chorym kogoś znacznie więcej niż pacjenta, którym trzeba się zaopiekować.

Myślę, że właśnie tutaj chrześcijańskie rozumienie miłosierdzia spotyka się z bardzo praktyczną mądrością. Miłosierdzie nie polega na patrzeniu na drugiego człowieka z góry. Nie jest również sposobem na udowodnienie własnej moralnej wyższości. W centrum znajduje się osoba, której chcemy pomóc, a nie nasze dobre samopoczucie wynikające z udzielonego wsparcia. To wymaga pokory, ponieważ czasami trzeba przyznać, że nie wiemy, co zrobić, albo że nasze dotychczasowe próby pomocy nie przynoszą oczekiwanych rezultatów.

Ważna jest także kwestia granic. W środowiskach chrześcijańskich zdarza się przekonanie, że dobry człowiek powinien zawsze być dostępny, nigdy nie odmawiać i nieustannie poświęcać się dla innych. Tymczasem skuteczne pomaganie wymaga również odpowiedzialności za własne możliwości. Człowiek przemęczony, pozbawiony odpoczynku i próbujący samodzielnie rozwiązać wszystkie problemy otoczenia prędzej czy później zaczyna odczuwać bezsilność. Umiejętność poproszenia o wsparcie, przekazania sprawy odpowiedniej osobie czy powiedzenia, że czegoś nie jesteśmy w stanie zrobić, nie musi oznaczać braku miłości bliźniego.

Wróciłam przy tej okazji do jeszcze jednej myśli. Pomaganie nie zawsze musi wiązać się z wielkimi gestami. Czasem będzie to odwiedzenie samotnej osoby, zrobienie zakupów choremu sąsiadowi, spokojne wysłuchanie kogoś, kto od dawna nie miał z kim porozmawiać, albo zauważenie człowieka, którego inni konsekwentnie pomijają. W codziennym pośpiechu łatwo przeoczyć takie sytuacje, ponieważ nie wydają się szczególnie spektakularne. A przecież właśnie w nich najczęściej sprawdza się nasza gotowość do życia Ewangelią.

Słuchanie ks. Kaczkowskiego ma dla mnie jeszcze jeden wymiar. Jego sposób mówienia o wierze przypomina, że chrześcijaństwo nie powinno być oderwane od zwyczajnego życia. Można pięknie mówić o miłosierdziu, a jednocześnie pozostawać obojętnym wobec człowieka siedzącego obok. Można znać przypowieść o Samarytaninie niemal na pamięć, a mimo to przechodzić obojętnie obok czyjejś samotności. Można też pomagać bardzo aktywnie, lecz zapominać o szacunku dla osoby, której tę pomoc oferujemy.

Właśnie dlatego tak ważne wydaje mi się słowo „skutecznie” zawarte w tytule. Dobra intencja jest początkiem, ale nie zawsze wystarcza. Pomoc powinna być przemyślana, dostosowana do sytuacji i udzielana w taki sposób, żeby rzeczywiście służyła drugiemu człowiekowi. Niekiedy wymaga to konkretnego działania, innym razem cierpliwego towarzyszenia, a czasami uznania, że ktoś inny posiada większą wiedzę i lepsze możliwości udzielenia wsparcia.

Audiobook „Samarytanin, kapelusznice i kot, czyli jak skutecznie pomagać” jest dla mnie dobrą okazją do zastanowienia się nad własnym sposobem reagowania na cudze potrzeby. Szczególnie poleciłabym go osobom, które na co dzień pracują z ludźmi, opiekują się bliskimi, angażują się w działalność charytatywną albo po prostu chcą mądrzej realizować przykazanie miłości bliźniego. To temat ważny zarówno dla osób wierzących, jak i dla każdego, kto dostrzega, że między chęcią pomagania a rzeczywistą pomocą może istnieć spora różnica.

Po takim spotkaniu z myślą ks. Jana Kaczkowskiego zostaje mi przekonanie, że nie wystarczy pytać siebie, czy zrobiłam dziś coś dobrego. Warto również zastanowić się, czy moje działanie rzeczywiście było dobre dla drugiego człowieka. Czy potrafiłam go wysłuchać, uszanować jego decyzję, dostrzec jego potrzeby i nie narzucać własnego sposobu rozwiązania problemu? Czy pomagałam dlatego, że ktoś potrzebował pomocy, czy może również dlatego, że sama chciałam poczuć się potrzebna?

Miłosierny Samarytanin nie zatrzymał się przy rannym człowieku po to, żeby udowodnić, jak dobrym jest człowiekiem. Zatrzymał się, ponieważ zobaczył kogoś, kto cierpiał i potrzebował pomocy. I chyba właśnie od takiego spojrzenia powinno zaczynać się każde prawdziwe miłosierdzie.