Pokora nie polega na myśleniu o sobie źle

Pokora bywa bardzo źle rozumiana. Czasem kojarzymy ją z umniejszaniem siebie, spuszczaniem głowy, rezygnowaniem z własnego zdania albo przekonaniem, że człowiek naprawdę duchowy powinien widzieć w sobie głównie słabości. Tymczasem chrześcijańska pokora nie polega na tym, żeby myśleć o sobie źle. Polega na tym, żeby patrzeć na siebie w prawdzie, a prawda obejmuje zarówno nasze ograniczenia, jak i dary, które otrzymaliśmy od Boga.

Człowiek pokorny nie musi mówić, że nic nie potrafi, jeśli wie, że coś potrafi. Nie musi udawać, że jego praca nie ma wartości, jeśli wykonał ją dobrze. Nie musi pomniejszać swoich zdolności, osiągnięć ani dobra, które wnosi w życie innych. Jeżeli Bóg dał komuś talent, wrażliwość, inteligencję, cierpliwość, zdolność uczenia, tworzenia, organizowania czy służenia innym, uznanie tego nie jest pychą. Pycha zaczyna się wtedy, kiedy człowiek zaczyna traktować swoje dary jak dowód własnej wyższości albo zapomina, od Kogo je otrzymał.

Pokora nie mówi więc: jestem beznadziejna. Pokora mówi raczej: wiem, co potrafię, wiem też, czego nie potrafię, i nie muszę udawać ani jednego, ani drugiego. Umiem przyjąć pochwałę bez zawstydzonego zaprzeczania, ale nie potrzebuję pochwał, żeby wiedzieć, kim jestem. Umiem przyznać się do błędu bez rozpadu własnej wartości, bo wiem, że moja godność nie zależy od bezbłędności.

To bardzo ważne, bo czasem wychowanie religijne potrafi nieświadomie wpoić człowiekowi przekonanie, że im gorzej o sobie myśli, tym jest bardziej pokorny. Człowiek zaczyna więc bać się zauważać własne dobro. Kiedy ktoś go chwali, natychmiast umniejsza to, co zrobił. Kiedy odnosi sukces, czuje się niemal winny, że sprawiło mu to radość. Kiedy widzi u siebie talent, próbuje go zlekceważyć, jakby uczciwe uznanie własnych możliwości było czymś podejrzanym duchowo.

A przecież dary nie są po to, żeby je zakopywać.

Chrześcijańska pokora nie każe odrzucać dobra, które Bóg złożył w człowieku. Przeciwnie, pomaga zobaczyć je we właściwej perspektywie. Mogę powiedzieć, że coś robię dobrze, nie czyniąc z tego powodu siebie lepszą od innych. Mogę rozwijać własne zdolności i jednocześnie pamiętać, że nie są wyłącznie moją zasługą. Mogę cieszyć się z tego, że coś mi wyszło, bez potrzeby porównywania się z każdym dookoła.

Maryja jest tutaj jednym z najpiękniejszych przykładów. Jej pokora nie polegała na zaprzeczaniu temu, co Bóg w Niej uczynił. W Magnificat mówi przecież, że wielkie rzeczy uczynił Jej Wszechmocny. Nie udaje, że nic się nie wydarzyło. Nie pomniejsza łaski. Całą chwałę odnosi jednak do Boga. Właśnie na tym polega zdrowa pokora. Widzieć dobro i wiedzieć, skąd pochodzi.

Pokora nie oznacza także zgody na złe traktowanie. To jedno z najbardziej niebezpiecznych nieporozumień, jakie można ubrać w religijny język. Człowiek może znosić upokarzanie, manipulację, agresję czy przekraczanie granic, ponieważ ktoś wmówił mu, że powinien być pokorny, przebaczać i nie stawiać siebie na pierwszym miejscu. Tymczasem pokora nie odbiera człowiekowi godności. Jeśli każdy człowiek został stworzony na obraz Boga, to pozwalanie, żeby ktoś tę godność systematycznie niszczył, nie jest chrześcijańską cnotą.

Można być pokornym i powiedzieć dość. Można przebaczyć i jednocześnie postawić granicę. Można nie żywić nienawiści, a mimo to odejść od relacji, która niszczy. Można modlić się za kogoś i nie pozwalać mu dalej ranić. Miłość chrześcijańska nie wymaga zgody na wszystko, a pokora nie jest zaproszeniem dla innych, żeby robili z nami, co chcą.

Również Jezus nie pozwalał, żeby ludzie zawsze narzucali Mu swoje oczekiwania. Potrafił odejść, gdy chciano Go zatrzymać. Potrafił postawić granicę. Potrafił nazwać obłudę po imieniu. Jego łagodność nie była bezradnością, a pokora nie oznaczała braku świadomości własnej misji.

Prawdziwa pokora jest blisko związana z prawdą. Dlatego obejmuje także umiejętność przyjmowania własnych słabości bez pogardy wobec siebie. Człowiek pokorny nie musi być zadowolony ze swoich błędów, ale nie musi też karać się za nie miesiącami. Może powiedzieć: tutaj zawiniłam, tutaj muszę coś naprawić, tutaj potrzebuję pracy nad sobą. Potem może iść dalej.

Umniejszanie siebie często wygląda pobożnie, ale potrafi mieć zupełnie inne źródło. Czasem wynika z lęku przed oceną. Czasem z przekonania, że jeśli sama skrytykuję siebie pierwsza, mniej zaboli mnie krytyka innych. Czasem jest sposobem na zdobycie zapewnienia od otoczenia, że wcale nie jestem taka zła. Pokora nie potrzebuje takich mechanizmów. Jest spokojniejsza.

Człowiek pokorny nie musi zajmować ani najniższego, ani najwyższego miejsca. Może po prostu zająć swoje. Nie musi być najlepszy, ale też nie udaje gorszego, niż jest.

Nie musi wygrywać każdej rozmowy, ale nie musi milczeć, kiedy trzeba powiedzieć prawdę.

Nie musi udowadniać swojej wartości, ale nie oddaje jej też w ręce cudzej opinii.

W chrześcijańskiej pokorze jest dużo wolności. Im mniej człowiek buduje siebie na porównywaniu, tym mniej potrzebuje nieustannie sprawdzać, kto jest lepszy. Może podziwiać czyjeś dary bez poczucia zagrożenia. Może cieszyć się sukcesem drugiej osoby bez pomniejszania własnego. Może przyjąć krytykę bez przekonania, że wszystko w nim jest złe.

Pokora uczy także wdzięczności. Jeśli widzę w sobie dobro, nie muszę od razu podejrzewać się o pychę. Mogę podziękować Bogu. Jeśli odkrywam słabość, nie muszę się za nią nienawidzić. Mogę poprosić o łaskę przemiany. Jeśli ktoś zauważa moje zdolności, mogę powiedzieć zwykłe dziękuję zamiast natychmiast zaprzeczać.

To wszystko wydaje się bardzo proste, ale dla wielu osób wcale takie nie jest. Czasem znacznie łatwiej jest powiedzieć o sobie coś złego niż spokojnie przyjąć prawdę, że jestem człowiekiem wartościowym, obdarowanym i kochanym przez Boga, a jednocześnie niedoskonałym i potrzebującym nawrócenia.

Właśnie ta równowaga jest istotą pokory. Nie przesadne zachwycanie się sobą. Nie pogarda wobec siebie. Prawda.

Może więc zamiast próbować myśleć o sobie mniej, warto uczyć się myśleć o sobie uczciwiej. Widzieć swoje talenty i nie robić z nich bożka. Widzieć słabości i nie robić z nich całej swojej tożsamości. Przyjmować dobro bez pychy i błędy bez rozpaczy. Pokora nie polega na znikaniu.

Polega na tym, żeby stanąć przed Bogiem bez maski i powiedzieć: taki jestem. Z tym, co we mnie piękne, z tym, co trudne, z tym, co już dojrzało, i z tym, co jeszcze wymaga przemiany. A potem pozwolić Bogu prowadzić dalej.