„Rozplątani. Jak naprawiać trudne relacje?” o. Adama Szustaka OP

Chyba każdy z nas ma w swoim życiu taką relację, o której trudno myśleć bez smutku. Czasami chodzi o kogoś bardzo bliskiego, z kim kiedyś mogliśmy rozmawiać godzinami, a dzisiaj nawet krótka wymiana zdań kończy się nieporozumieniem. Innym razem jest to członek rodziny, współpracownik albo znajomy, którego zachowanie od dawna nas rani. Bywa również, że sami nie potrafimy wyjaśnić, dlaczego pewna więź zaczęła się psuć. Przecież nikt nie podjął decyzji, że od tej chwili przestajemy się rozumieć. Po prostu z czasem pojawiało się coraz więcej niedopowiedzeń, rozczarowań, pretensji i niewypowiedzianych słów. Aż w końcu to, co kiedyś wydawało się naturalne, zaczęło wymagać ogromnego wysiłku.

Właśnie o takich ludzkich trudnościach opowiada o. Adam Szustak OP w książce „Rozplątani. Jak naprawiać trudne relacje?”. Publikacja ukazała się nakładem wydawnictwa RTCK w 2022 roku, choć temat ten dominikanin podejmował już wcześniej w konferencji wydanej w formie nagrania. Książka liczy 160 stron i koncentruje się na bardzo konkretnym zagadnieniu: jak budować zdrowe więzi, naprawiać relacje, które uległy pogorszeniu, i rozpoznawać sytuacje, w których dalsze próby pojednania nie przynoszą rezultatów. Autor proponuje spojrzenie na te problemy przez pryzmat Ewangelii, ponieważ właśnie w sposobie postępowania Jezusa dostrzega wzór budowania relacji z drugim człowiekiem.

Już sam tytuł bardzo do mnie przemawia. Wystarczy spojrzeć na okładkę, na której widzimy splątany sznur, żeby zrozumieć, jak trafna jest ta metafora. Kiedy próbujemy rozwiązać mocno zaciśnięty węzeł, gwałtowne szarpanie zazwyczaj tylko pogarsza sytuację. Trzeba przyjrzeć się temu, co się poplątało, znaleźć właściwe miejsce i cierpliwie rozluźniać kolejne sploty. Z ludzkimi relacjami bywa podobnie. Im bardziej próbujemy wymusić porozumienie, natychmiastowe przeprosiny czy zmianę zachowania drugiego człowieka, tym większy opór możemy napotkać. Niekiedy nasze dobre intencje przynoszą rezultat odwrotny do zamierzonego, ponieważ bardziej skupiamy się na własnych oczekiwaniach niż na rzeczywistym zrozumieniu sytuacji.

O. Szustak wychodzi od przekonania, że Jezus jest najlepszym nauczycielem relacji. To interesujące spojrzenie, ponieważ podczas czytania Ewangelii zwykle zwracamy uwagę na cuda, przypowieści i nauczanie o królestwie Bożym. Rzadziej zatrzymujemy się nad samym sposobem, w jaki Jezus rozmawiał z ludźmi. A przecież spotykał osoby o bardzo różnych charakterach, doświadczeniach i potrzebach. Rozmawiał z ludźmi wykształconymi i prostymi, z osobami szanowanymi oraz odrzuconymi przez społeczeństwo. Jedni przychodzili do Niego z ufnością, inni z niechęcią, a jeszcze inni próbowali wystawiać Go na próbę. Jezus nie traktował wszystkich według jednego schematu. Dostrzegał konkretnego człowieka i jego sytuację.

Jednym z fragmentów Ewangelii, którym autor poświęca uwagę, jest historia uzdrowienia kobiety cierpiącej na krwotok, połączona z opowieścią o wskrzeszeniu córki Jaira. Obie historie znajdują się w piątym rozdziale Ewangelii według św. Marka. Jair, przełożony synagogi, przychodzi do Jezusa, ponieważ jego córka jest ciężko chora. W drodze do domu Jaira Jezus spotyka kobietę, która od dwunastu lat cierpi na krwotok. Kobieta wydała na leczenie cały majątek, a jej stan zamiast się poprawiać, pogarszał się. W tłumie dotyka płaszcza Jezusa i zostaje uzdrowiona. W tym czasie nadchodzi wiadomość o śmierci córki Jaira. Jezus jednak udaje się do jego domu i przywraca dziewczynce życie.

O. Szustak zwraca uwagę na podobieństwa między tymi historiami. Córka Jaira ma dwanaście lat, a kobieta cierpi na swoją dolegliwość od dwunastu lat. W obu opowieściach pojawia się również szczególne znaczenie relacji ojca i córki. Autor proponuje odczytanie tych wydarzeń jako dwóch obrazów ludzkiego doświadczenia, które pomagają zrozumieć głód miłości, samotność i potrzebę uzdrowienia więzi. Jest to duchowa interpretacja tekstu biblijnego, a nie twierdzenie, że obie postacie były historycznie jedną osobą.

Szczególnie poruszający wydaje mi się los kobiety cierpiącej na krwotok. Jej choroba oznaczała znacznie więcej niż fizyczne dolegliwości. W realiach religijnych i społecznych tamtego czasu wiązała się także z przepisami dotyczącymi nieczystości rytualnej, które mogły prowadzić do poważnego ograniczenia kontaktów z innymi ludźmi. O. Szustak zwraca uwagę właśnie na ten wymiar jej doświadczenia. Kobieta cierpi nie tylko z powodu choroby, lecz także z powodu osamotnienia i braku bliskości. Jej pragnienie dotknięcia Jezusa nabiera więc szczególnego znaczenia.

Zatrzymałam się przy tej historii, ponieważ samotność nie zawsze oznacza brak ludzi wokół nas. Można mieszkać z rodziną, codziennie spotykać współpracowników, rozmawiać z sąsiadami, a jednocześnie odczuwać ogromny głód bliskości. Można mieć wokół siebie wiele osób, ale nie mieć nikogo, komu bez obawy powierzyłoby się swoje trudności. Czasami najbardziej boli właśnie to, że ktoś jest fizycznie obecny, lecz emocjonalnie pozostaje bardzo daleko.

W Ewangelii kobieta zostaje zauważona przez Jezusa. Nie jest dla Niego jedynie anonimową osobą w tłumie. Zatrzymuje się, rozmawia z nią i przywraca jej poczucie godności. W moim odczuciu to jedna z najważniejszych wskazówek dotyczących budowania relacji. Zanim zaczniemy cokolwiek naprawiać, musimy naprawdę zobaczyć drugiego człowieka. Z jego historią, lękami, doświadczeniami i potrzebami. To wcale nie jest łatwe, szczególnie kiedy sami czujemy się zranieni albo jesteśmy przekonani, że doskonale wiemy, co druga osoba powinna zrobić.

W opisie książki wydawca zapowiada również rozważania dotyczące relacji małżeńskich, rodzinnych, kontaktów z przełożonymi, sąsiadami i innymi osobami, z którymi trudno się porozumieć. Osobne miejsce zajmuje kwestia budowania więzi z dorastającym dzieckiem. To temat szczególnie mi bliski ze względu na moją pracę pedagogiczną. W szkole bardzo często obserwuję, jak wiele nieporozumień między dziećmi a dorosłymi wynika z tego, że obie strony zupełnie inaczej postrzegają tę samą sytuację. Rodzic uważa, że troszczy się o dziecko i chce uchronić je przed błędem, podczas gdy młody człowiek odbiera jego zachowanie jako brak zaufania. Nauczyciel stara się pomóc uczniowi, a uczeń może mieć poczucie, że nikt nie rozumie jego trudności.

Dorastanie jest okresem, w którym młody człowiek stopniowo buduje własną tożsamość, potrzebuje coraz większej samodzielności i zaczyna kwestionować niektóre dotychczasowe zasady. Dla rodziców nie zawsze jest to łatwe. Dziecko, które jeszcze niedawno chętnie opowiadało o wszystkim, nagle zaczyna zamykać drzwi do swojego pokoju i coraz częściej odpowiada zdawkowo. Pojawiają się konflikty dotyczące obowiązków, nauki, przyjaciół czy sposobu spędzania wolnego czasu. Bardzo łatwo wtedy wejść w nieustanną walkę o to, kto ma rację i kto powinien ustąpić.

A przecież budowanie dobrej relacji z nastolatkiem wymaga czegoś więcej niż wydawania poleceń i egzekwowania zasad. Potrzebne są rozmowa, cierpliwość i gotowość do wysłuchania młodego człowieka również wtedy, kiedy jego zdanie różni się od naszego. Nie oznacza to oczywiście rezygnacji z wychowania czy pozwalania na wszystko. Granice nadal są potrzebne, ale powinny być stawiane z szacunkiem. Dziecko może nie zgadzać się z rodzicem, a jednocześnie wiedzieć, że jest kochane i traktowane poważnie. Myślę, że właśnie takie doświadczenie stanowi jeden z najważniejszych fundamentów dobrej więzi.

Podobne problemy pojawiają się w relacjach między dorosłymi. Często oczekujemy, że druga osoba sama domyśli się, czego potrzebujemy. Skoro jesteśmy razem od wielu lat, powinna przecież wiedzieć, co nas denerwuje, co sprawia nam przykrość i jakiego zachowania oczekujemy. Tymczasem nawet najbliżsi ludzie nie potrafią czytać w naszych myślach. To, co dla jednej osoby jest oczywistym przejawem troski, dla drugiej może nie mieć większego znaczenia. Jedni potrzebują rozmowy, inni konkretnej pomocy, jeszcze inni przede wszystkim spokojnej obecności.

Nieraz odnoszę wrażenie, że wiele konfliktów można byłoby przynajmniej złagodzić, gdybyśmy częściej mówili o własnych uczuciach i potrzebach, zamiast od razu oceniać zachowanie drugiego człowieka. Łatwo powiedzieć komuś, że jest obojętny, egoistyczny albo nigdy nas nie słucha. Znacznie trudniej spokojnie wyjaśnić, że czujemy się samotni, pominięci czy niezrozumiani. Pierwszy sposób zwykle wywołuje obronę i kolejne oskarżenia. Drugi daje szansę na rozmowę, choć oczywiście nie gwarantuje, że od razu osiągniemy porozumienie.

Ważnym zagadnieniem podejmowanym w „Rozplątanych” jest również rozpoznawanie sytuacji, w których trzeba odpuścić dalsze próby naprawiania relacji. Wydawca wymienia ten problem wśród głównych tematów książki. Uważam, że to bardzo potrzebny wątek, zwłaszcza w kontekście chrześcijańskiego rozumienia przebaczenia. Czasami tak mocno koncentrujemy się na obowiązku pojednania, że zapominamy o czymś niezwykle istotnym. Odbudowanie więzi wymaga gotowości i zaangażowania obu stron. Jedna osoba może podjąć próbę rozmowy, przeprosić, zmienić własne zachowanie i zaproponować rozwiązanie, ale nie jest w stanie zmusić drugiego człowieka do wzajemności.

Przebaczenie nie oznacza również obowiązku powrotu do relacji, w której ktoś doświadcza przemocy, poniżania czy ciągłego krzywdzenia. Można zrezygnować z pielęgnowania nienawiści, a jednocześnie postawić jasne granice i zadbać o własne bezpieczeństwo. To rozróżnienie jest bardzo ważne, ponieważ chrześcijańska miłość bliźniego nie powinna być wykorzystywana do usprawiedliwiania zła. Jezus uczył przebaczenia, ale nie zachęcał do udawania, że krzywda nie istnieje. Miłość potrzebuje prawdy i odpowiedzialności.

Myślę, że trudne relacje są również jednym z tych obszarów życia, w których szczególnie mocno ujawnia się nasza bezradność. Możemy przecież bardzo się starać, modlić się, szukać sposobów porozumienia, a mimo to nie osiągnąć oczekiwanego rezultatu. Czasami druga osoba nie chce rozmawiać, nie dostrzega problemu albo uważa, że cała odpowiedzialność spoczywa na nas. W takich chwilach warto pamiętać, że nie mamy wpływu na wszystkie cudze decyzje. Możemy odpowiadać za własne słowa, zachowania i wybory, ale nie jesteśmy odpowiedzialni za całe życie drugiego człowieka.

Właśnie dlatego spojrzenie na relacje przez pryzmat Ewangelii wydaje mi się tak wartościowe. Jezus spotykał ludzi z miłością, ale nie wszyscy przyjmowali Jego słowa. Nie każda rozmowa kończyła się przemianą rozmówcy. Ewangelia pokazuje zarówno ludzi, którzy zdecydowali się za Nim pójść, jak i tych, którzy odchodzili. To ważne przypomnienie, że nawet najlepsze intencje i największa troska nie dają nam władzy nad wolnością drugiej osoby.

Wróciłam przy okazji tej książki do pytania o rolę modlitwy w naprawianiu relacji. Kiedy jesteśmy z kimś skonfliktowani, bardzo często prosimy Boga, żeby zmienił tę osobę. Żeby wreszcie zrozumiała swój błąd, przeprosiła, zaczęła zachowywać się inaczej. Znacznie rzadziej przychodzi nam do głowy, żeby poprosić o światło do przyjrzenia się własnemu postępowaniu. Może zbyt szybko oceniamy? Może nie potrafimy słuchać? Może od dawna pielęgnujemy urazę albo oczekujemy od drugiego człowieka czegoś, czego nie jest w stanie nam dać?

Nie oznacza to oczywiście, że w każdym konflikcie obie strony ponoszą taką samą odpowiedzialność. Bywają sytuacje, w których krzywda jest jednoznaczna, a próba szukania winy po stronie osoby pokrzywdzonej byłaby głęboko niesprawiedliwa. Jednak w zwyczajnych codziennych nieporozumieniach uczciwe spojrzenie na siebie może stać się początkiem zmiany. Czasami wystarczy zauważyć własny nawyk przerywania rozmówcy, niepotrzebną uszczypliwość albo skłonność do przypominania dawnych błędów przy każdej kolejnej sprzeczce.

Jako katechetka dostrzegam w temacie tej książki również ważne pytanie o to, jak uczymy dzieci miłości bliźniego. Bardzo łatwo powiedzieć uczniom, że trzeba być dobrym, przebaczać i szanować innych. Znacznie trudniej nauczyć ich, jak zachować się wtedy, gdy kolega ich obrazi, przyjaciel zawiedzie albo ktoś niesprawiedliwie ich potraktuje. Dzieci potrzebują konkretnych umiejętności. Muszą uczyć się rozpoznawania emocji, wyrażania własnego zdania, słuchania innych, przepraszania i naprawiania wyrządzonych szkód. Potrzebują również wiedzieć, że mają prawo powiedzieć, kiedy coś je boli, i szukać pomocy u dorosłych.

Sama znajomość przykazania miłości nie wystarczy, żeby człowiek potrafił budować dobre relacje. Widać to zresztą również w świecie dorosłych. Możemy od lat uczestniczyć w życiu Kościoła, regularnie się modlić i doskonale znać Ewangelię, a jednocześnie pozostawać w konflikcie z kimś z najbliższej rodziny. Możemy pięknie mówić o przebaczeniu, a przez wiele lat nie zdobyć się na jedną szczerą rozmowę. Wiedza religijna jest ważna, ale potrzebuje przełożenia na konkretne postępowanie.

W udostępnionym fragmencie książki o. Szustak przygląda się także ludziom, którzy odczuwają ogromny głód miłości i bliskości. To temat delikatny, ponieważ za trudnym zachowaniem drugiej osoby mogą kryć się bolesne doświadczenia, samotność i niezaspokojone potrzeby emocjonalne. Zrozumienie tych mechanizmów nie oznacza jednak, że mamy obowiązek samodzielnie uzdrowić czyjeś zranienia. Możemy okazać miłość, cierpliwość i wsparcie, ale czasami potrzebna jest również profesjonalna pomoc. Warto o tym pamiętać, żeby troska o drugiego człowieka nie zamieniła się w przekonanie, że odpowiadamy za wszystkie jego emocje i decyzje.

W tym kontekście bardzo ważne wydaje mi się rozróżnienie między miłością a próbą ratowania kogoś za wszelką cenę. Można przecież tak mocno skoncentrować się na problemach bliskiej osoby, że stopniowo przestaje się dostrzegać własne potrzeby. Można nieustannie usprawiedliwiać czyjeś zachowanie trudną przeszłością, zmęczeniem albo problemami, zapominając, że każdy dorosły człowiek ponosi odpowiedzialność za sposób traktowania innych. Miłość wymaga gotowości do dawania, ale potrzebuje również wzajemnego szacunku.

Zastanawiam się, ile naszych codziennych konfliktów wynika z tego, że nie potrafimy zaakceptować odmienności drugiego człowieka. Chcielibyśmy, żeby inni myśleli podobnie do nas, reagowali w przewidywalny sposób i podzielali nasze przekonania. Tymczasem nawet osoby bardzo sobie bliskie mogą inaczej przeżywać emocje, podejmować decyzje i patrzeć na świat. Dobra relacja nie wymaga przecież całkowitej zgodności poglądów. Wymaga natomiast szacunku i gotowości do rozmowy, również wtedy, kiedy nie uda się osiągnąć porozumienia.

„Rozplątani” zachęcają do spojrzenia na te wszystkie trudności z perspektywy chrześcijańskiej. Autor nie ogranicza tematu do samej komunikacji, lecz stawia pytanie o postawy, które pozwalają budować więzi oparte na miłości i prawdzie. W centrum jego rozważań znajduje się Jezus, którego zachowanie wobec ludzi staje się punktem odniesienia dla naszych codziennych wyborów. To właśnie odróżnia tę publikację od typowego poradnika dotyczącego relacji. Punktem wyjścia jest Ewangelia, a celem nie jest jedynie sprawniejsze porozumiewanie się, lecz również głębsza przemiana sposobu patrzenia na drugiego człowieka.

Nie traktowałabym jednak tej książki jako gotowej recepty na rozwiązanie każdego konfliktu. Ludzkie relacje są zbyt skomplikowane, żeby można było naprawić je według jednego schematu. Czasami potrzebna jest rozmowa, czasami przeprosiny, czasami cierpliwa praca nad odbudowaniem zaufania, a w innych sytuacjach konieczne okazuje się postawienie granic. Warto też pamiętać, że duchowe wskazówki nie zastępują pomocy psychologicznej czy terapeutycznej tam, gdzie jest ona potrzebna.

Najbardziej przemawia do mnie myśl, że naprawianie relacji warto rozpoczynać od uważnego przyjrzenia się człowiekowi, z którym mamy trudność. Łatwo przecież zapamiętać czyjeś przykre słowa i niewłaściwe zachowania, a zapomnieć o całej historii tej osoby. O jej doświadczeniach, lękach, słabościach i problemach, których być może nawet nie znamy. Nie chodzi o usprawiedliwianie wszystkiego, co robi, ale o próbę zrozumienia, zanim wydamy ostateczny osąd.

Z drugiej strony warto również spojrzeć na siebie z podobną uczciwością. Nikt z nas nie jest doskonały w budowaniu więzi. Każdemu zdarza się powiedzieć coś niepotrzebnego, zareagować zbyt gwałtownie albo nie zauważyć, że ktoś bliski potrzebuje uwagi. Dojrzałość polega między innymi na umiejętności przyznania się do takich błędów i podjęcia próby ich naprawienia. Czasami jedno szczere przepraszam może znaczyć więcej niż długie wyjaśnianie, dlaczego zachowaliśmy się w określony sposób.

Książkę o. Adama Szustaka poleciłabym szczególnie osobom, które chcą spojrzeć na swoje relacje w świetle Ewangelii. Rodzicom, małżonkom, wychowawcom, ale również każdemu, kto nosi w sobie trudne doświadczenie związane z drugim człowiekiem. Warto sięgnąć po nią nie tylko wtedy, kiedy więź znajduje się już w poważnym kryzysie. Czasami znacznie lepiej przyjrzeć się własnym sposobom komunikacji wcześniej, zanim drobne nieporozumienia zamienią się w wieloletnie urazy.

Patrzę jeszcze raz na okładkę „Rozplątanych” i myślę o tym, jak wiele takich niewidzialnych węzłów nosimy w sobie. Jedne powstały niedawno, inne towarzyszą nam od dzieciństwa. Niektóre można rozwiązać stosunkowo szybko, inne wymagają czasu, cierpliwości i pomocy. Bywają również takie, których nie uda się rozplątać wspólnie z drugą osobą, ale można nauczyć się żyć bez nieustannego powracania do dawnych zranień.

Najważniejsze wydaje mi się to, żeby nie przestawać dostrzegać w drugim człowieku osoby, nawet wtedy, kiedy nasze relacje są trudne. Jezus, którego o. Szustak stawia za wzór, potrafił patrzeć głębiej niż na ludzkie błędy, słabości i społeczne oceny. Dostrzegał człowieka, jego godność i możliwość przemiany. My również możemy uczyć się takiego spojrzenia, choć wymaga ono pracy nad sobą i nie zawsze przychodzi łatwo.

Może właśnie od tego warto zacząć. Od spokojniejszej rozmowy, od wysłuchania kogoś bez przerywania, od rezygnacji z kolejnej uszczypliwości albo od zdobycia się na przeprosiny, które od dawna odkładamy. Czasami pierwszym krokiem będzie także uznanie, że pewnej relacji nie da się odbudować bez zaangażowania drugiej strony.

Wszystkich węzłów nie rozwiążemy od razu. Niektóre wymagają wielu prób, inne pozostawią po sobie ślad. Warto jednak uczyć się budowania więzi z większą uważnością, cierpliwością i szacunkiem. Bo przecież w chrześcijaństwie miłość bliźniego zaczyna się właśnie tam, gdzie spotykamy konkretnego człowieka, z jego zaletami, słabościami i całą niełatwą historią.